Napis

„Napis” XX (2014)

„W soczewce”. Wybrane aspekty wizualności w kulturze XIX wieku

Temat XX serii „Napisu”: „W soczewce”. Wybrane aspekty wizualności w kulturze XIX wieku zainspirowany został kluczowym dla nowożytności faktem – oto świat stał się obrazem, postrzeganym z punktu widzenia człowieka. Dlatego wiele problemów wynikających z wszechobecnej wizualności (oraz związanej z nią metaforyki), a równocześnie ze swoistego kulturowego konfliktu wokół tego zagadnienia, który nasilił się w tej epoce, zostało poruszonych w artykułach prezentowanego tomu. Analizują one także aspekt wizualności, związany z rozwojem optyki, badań nad mechanizmami widzenia (anatomią i fizjologią oka) oraz sposobami postrzegania świata, które funkcjonowały w szeroko pojmowanym wieku XIX. Autorzy próbują odpowiedzieć na pytanie, w jaki sposób przyrządy optyczne (takie jak teleskop, mikroskop, coraz popularniejsze i doskonalsze okulary, aparat fotograficzny, latarnia magiczna, fotoplastykon) wpływały na metody poznawania, utrwalania i opisu świata? Jak funkcjonujące powszechnie stereotypowe skojarzenia na równi z indywidualnymi predyspozycjami wizualnymi artystów oraz ich wadami wzroku odzwierciedlały się w formie i kształtowały treść tworzonych przez nich dzieł sztuki? Jak wyglądał świat widziany przez mikroskop przyrodnika, teleskop astronoma, lupę lekarza, okulary dziennikarza i pisarza?

Część tematyczną rocznika (dział Rozprawy i materiały) stanowią teksty poświęcone romantycznym mitom widzenia, chorobom wzroku twórców oraz ich wpływowi na postrzeganie świata (przypadki Zygmunta Krasińskiego i Bolesława Prusa), a także wizualności przedstawień (iluzja i złudzenie optyczne w Oświeceniu, dziewiętnastowieczne wzorce oglądania wystaw, kultura cyrkowa końca wieku), przyrządom i paradoksom optycznym (mikroskop jako instrument-metafora, związki między postrzeganiem a halucynacją w Fantazyjnych objawach zmysłowych Wiktora Feliksa Szokalskiego), czy wreszcie wizualnej wzniosłości w dziewiętnastowiecznym dyskursie naukowym. Materiały te są rozwiniętymi wersjami referatów, wygłoszonych na konferencji naukowej, zorganizowanej w Siedlcach w dniach 29-30 maja 2014 r. przez Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach, Uniwersytet Warszawski, Instytut Badań Literackich PAN oraz Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza.

W części Varia zostały zamieszczone wybrane fotografie z cyklu fotograficznego Pauliny Stawskiej Tak to widzę..., który jest artystyczną wizją postrzegania świata ludzi z wadami wzroku – razem z najlepszymi pracami studentów Pracowni Projektowania Intermedialnego Wydziału Sztuki Mediów warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, wyłonionymi w konkursie W soczewce, oraz komentarzami autorów i artykułem wprowadzającym dr Katarzyny Stanny.

Numer uzupełniają dwa wyjątkowo bogate w tym roku działy: Pasje i potyczki edytorskie i tekstologiczne (tu opracowania tekstów Jana Chrzciciela Albertrandiego, Cypriana Kamila Norwida i Jana Brzechwy) oraz Recenzje, które prezentują niedawno opublikowane książki, dotyczące literatury i kultury wieku XVIII i XIX.

„Napis” XX (2014)

Wstęp (Barbara Wolska, Agnieszka Bąbel, Marek Pąkciński)

Artykuł (PDF)

I. Rozprawy i materiały

Iluzja, wizje i maskarada w rozrywkach polskich oświeconych na przykładzie komedioopery Stanisława Kostki Potockiego i pamiętnika Anny Potockiej

Artykuł (PDF) |  Show abstract

Sposoby widzenia. Optyka w służbie oświeceniowego racjonalisty

Artykuł (PDF) |  Show abstract

Oko Stanisława Trembeckiego. Szkic

Artykuł (PDF) |  Show abstract

Oko, okulary, autografy – przyczynki do historii literackiej Zygmunta Krasińskiego

Artykuł (PDF) |  Show abstract

Ćwiczenia optyczne i duchowe. Oko i umysł w utworach lirycznych Krasińskiego i Słowackiego

Artykuł (PDF) |  Show abstract

„Fantazyjne objawy zmysłowe” Wiktora Feliksa Szokalskiego – projekt obserwatora z połowy XIX wieku

Artykuł (PDF) |  Show abstract

Świat w powiększeniu. Dziewiętnastowieczny mikroskop jako instrument i jako metafora (na przykładzie twórczości Bolesława Prusa)

Artykuł (PDF) |  Show abstract

Logika spojrzenia w „Ogrodzie Saskim” Bolesława Prusa

Artykuł (PDF) |  Show abstract

„Sąd oka”? O sposobach postrzegania świata w twórczości Bolesława Prusa

Artykuł (PDF) |  Show abstract

Wiek ekspozycji. Kilka słów o praktyce dziewiętnastowiecznych wystaw

Artykuł (PDF) |  Show abstract

Jak należy oglądać wystawę, czyli słów kilka o dziewiętnastowiecznej tęsknocie za przejrzystością doświadczenia

Artykuł (PDF) |  Show abstract

Zmierzch cyrku w „Zwierzyńcu” Antoniego Ferdynanda Ossendowskiego na tle rozkwitu kultury cyrkowej w XIX wieku

Artykuł (PDF) |  Show abstract

Brakująca granica: wizualność a estetyczna wzniosłość w tekstach popularnonaukowych przełomu XIX i XX wieku

Artykuł (PDF) |  Show abstract

II. Pasje i potyczki edytorskie i tekstologiczne

Widziany z oddalenia kraj ojczysty. Oda Jana Chrzciciela Albertrandiego „O miłości ojczyzny” i jej konteksty

Artykuł (PDF) |  Show abstract

Jan Chrzciciel Albertrandi, O miłości ojczyzny oda (opr. B. Wolska)

Artykuł (PDF)

Wokół utworu Cypriana Norwida „Do Nikodema Biernackiego”

Artykuł (PDF) |  Show abstract

Cyprian Norwid, Do Nikodema Biernackiego (transliteracja autografu)

Artykuł (PDF)

W kręgu Poezji wybranych Antoniego Langego. Recenzja wydawnicza Jana Brzechwy

Artykuł (PDF) |  Show abstract

Jan Brzechwa [recenzja wydawnicza Poezji wybranych Antoniego Langego]

Artykuł (PDF)

III. Recenzje

Tomasz WIŚLICZ, Upodobanie. Małżeństwo i związki nieformalne na wsi polskiej XVII-XVIII wieku. Wyobrażenia społeczne i jednostkowe doświadczenia, Wrocław 2012 (Justyna Bąk, Gorzka przychylność czy słodkie rozmiłowanie? Rzecz o małżeństwie i związkach nieformalnych na wsi polskiej XVII-XVIII wieku)

Recenzja (PDF)

Wiek XVIII (nie tylko) w szkole. Literatura – historia – kultura – sztuka, pod red. Bożeny Mazurkowej z udziałem Małgorzaty Marcinkowskiej, Katowice 2013 (Magdalena Falska, Niestandardowo o Oświeceniu)

Recenzja (PDF)

Elżbieta Z. WICHROWSKA, Twoja śmierć. Początki dziennika intymnego w Polsce na przełomie XVIII i XIX wieku, Warszawa 2012 (Katarzyna Kadzidło, Intymistyka ujarzmiona. Słowo o książce „Twoja śmierć...”)

Recenzja (PDF)

Wojciech TOMASIK, Inna droga. Romantycy a kolej, Warszawa 2012 (Wojciech Kaliszewski, Romantyczne (i nie tylko) drogi żelazne)

Recenzja (PDF)

Bolesław Prus, W Warszawie. Wybór z „Kronik”, wybór i wstęp Samuel Sandler, oprac. Agnieszka Bąbel i Agata Grabowska-Kuniczuk, Warszawa 2013 (Barbara Bobrowska, Warszawski fotoplastikon Prusa)

Recenzja (PDF)

IV. Varia

O Bolesławie Prusie, upowszechnianiu wiedzy i wydawaniu „Kronik” słów kilka

Artykuł (PDF) |  Show abstract

Pryzmaty postrzegania: estetyka, ideologia, interpretacja w sztukach pięknych

Artykuł (PDF) |  Show abstract

„W soczewce” – prace studentów ASP

Ilustracje

Komentarze autorów do fotografii

Komentarze (PDF)

Noty o autorach artykułów

Artykuł (PDF)

Autorka pracy: Alicja Ewertowska

Autorka pracy: Alicja Ewertowska

Na fotografii została wykorzystana ilustracja z niemieckiego wydania książki Die Frau als Hausärztin (‘Kobieta lekarką domową’) z 1901 roku. Ta uniwersalna księga, oferowała kompleksowe doradztwo we wszystkich kwestiach związanych z życiem codziennym kobiety: umysłu, ciała, stylu życia, diety, zdrowia, higieny, małżeństwa, dzieci i moralności. Jako pierwsza poruszała tematy tabu, takie jak masturbacja, homoseksualizm, cudzołóstwo, antykoncepcja czy niepłodność. Jak na tamte czasy, była to niewątpliwie rewolucja, która zmieniła postrzeganie cielesności, zmysłów oraz otaczającego nas świata.

Autorka pracy: Weronika Kwiatkowska-Forero

Autorka pracy: Weronika Kwiatkowska-Forero

Soczewka kształtuje inny sposób patrzenia. Szczególnie jej wady w połączeniu z indywidualnymi predyspozycjami, w tym także z niedoskonałościami naszego wzroku, otwierają świat fantastycznych kształtów i proporcji, pobudzają wyobraźnię. Codzienne otoczenie zmienia się w niezwykły obraz.

Autorka pracy: Gabriela Sołowiej

Autorka pracy: Gabriela Sołowiej

Spójrz w lustro. Na pozór wszystko wygląda idealnie i równo. Zamknij oczy.

Spójrz jeszcze raz. Zgodnie z osią czasu z dnia na dzień jesteśmy doskonalsi.

Patrząc na oś symetrii jesteśmy coraz bardziej asymetryczni.

Autorka pracy: Paulina StawskaAutorka pracy: Paulina StawskaAutorka pracy: Paulina StawskaAutorka pracy: Paulina StawskaAutorka pracy: Paulina StawskaAutorka pracy: Paulina StawskaAutorka pracy: Paulina StawskaAutorka pracy: Paulina Stawska

Autorka prac: Paulina Stawska1

Jako osoba związana ze sztuką, posługując się aparatem fotograficznym czy pędzlem bądź innym narzędziem, pragnę w ten sposób wyrazić siebie, przedstawić swój punkt widzenia. Niekiedy już samo tworzenie pozwala mi uwolnić emocje, odczuć zadowolenie i spełnienie. Jednak głównym powodem tworzenia jest chęć dzielenia się zauważonym pięknem z innymi. Dlatego pragnę zwrócić szczególną uwagę na oczy, które są niezbędne do podziwiania tego, co artysta może stworzyć, pomijając oczywiście wszystkie sztuki skupiające się na pobudzeniu innych zmysłów, jak np.: słuch, dotyk czy węch.

Każdy z nas posiada inną wrażliwość, powodem tego jest nasze usposobienie, cechy charakteru oraz wspomnienia. Ale czy to, w jaki sposób widzimy, może kształtować nasz świat? Nie chodzi mi o to, co wyrywamy ze świata przetwarzając go, co wyłapujemy osobistą obserwacją, chodzi mi o to, jak widzimy…

Kilka fotografii z wizualizacją różnych wad wzroku tworzy spójny projekt, który ma również za zadanie ukazać szerzej pojmowaną odmienność i w zestawieniu ze sobą umożliwić podjęcie próby jej akceptacji. Prace ukazują inny punkt widzenia – dosłownie i w przenośni – ponieważ „dodanie” do zdjęcia określonej wady, naniesienie jej w odpowiedni sposób nadaje zdjęciom nowe znaczenie, przede wszystkim estetyczne. Zdjęcia „ze skazą” nabierają innego sensu, stają się spójne z nią, zmieniając ją z problemu w świadomie przemyślaną kompozycję. W ten sposób można pogodzić zwrócenie uwagi na problem zaniedbywania istotnego w naszym życiu zmysłu wzroku z dodaniem otuchy wszystkim cierpiącym na któreś z pokazywanych schorzeń. W przypadku tego cyklu wada zamienia się w zaletę, wszystko jest bowiem kwestią interpretacji i odpowiedniej kompozycji, która zawiera w sobie przekaz emocjonalny. Najbardziej fascynująca dla mnie jest mnogość sposobów percepcji otaczającego nas świata, łącząca te czynniki, na które mieliśmy wpływ, z tymi, którymi zostaliśmy „obdarowani” przez los – a punktem wyjścia jest patrzenie.

Moją inspiracją z pewnością byli także artyści, których oryginalność wynikała poniekąd z ułomności, jaką była wada wzroku. Tu należy się ukłon w stronę tych, którzy potrafili mimo przeciwności nie zrezygnować z pasji, gdy dawniej wady wzroku determinowały życie stając się przeszkodą w wykonywania zawodu i normalnym funkcjonowaniu. Są tacy, którzy właśnie dzięki swojemu niepowtarzalnemu stylowi przetrwali w pamięci jako wielcy artyści. Należą do nich z pewnością Claude Monet czy Edgar Degas. To z kolei budzi wątpliwości i pytania, czy wybór tematyki oraz dobór kolorów jest efektem zamierzonym czy wynikiem choroby? „Wprawdzie nikt nie twierdzi, że istota kreatywności człowieka tkwi w symptomach chorobowych, lecz przyjrzenie się dysfunkcjom i niedomaganiom organizmu, rzuca wiele światła na normalne procesy i zachowania obserwowane w twórczości artystycznej.”2 Analizując płótna mistrzów malarstwa w zakresie szczegółów kompozycji obrazu można doszukać się przypadłości charakterystycznych dla danej wady wzroku. Prace Claude’a Moneta z wiekiem zaczynały być coraz bardziej abstrakcyjne. Estetyczną rewolucję wymusiła choroba, powodująca częściowe niedowidzenie. Tym sposobem Monet w swoich obrazach coraz mniej posługiwał się konturem, granice przedmiotów były rozmazane, a dominującą barwą stał się kolor żółty. Edgar Degas również cierpiał na przypadłość uszkodzenia dna oka. James A. Whistler prawdopodobnie miał problemy z odróżnianiem barw. „W jego obrazach przejście z jednego tonu w drugi jest tak mgliste, że Oskar Wilde stwierdził: «Nie było londyńskiej mgły do czasu, aż namalował ją Whistler». Daltonizmu w jego przypadku możemy się tylko domyślać ze względu na fakt używania przez niego kolorów: żółtego i niebieskiego obok kolorów natury, odpowiednich dla chromatycznej rzeczywistości tych, którzy cierpią z powodu tego zaburzenia.”3 U El Greco także doszukiwano się powiązania astygmatyzmu z malowaniem przez niego wydłużonych postaci, jednak po prześwietleniu jego płócien okazało się, że wykonując szkic El Greco bezbłędnie nanosił proporcje ludzkiego ciała, więc w jego przypadku był to raczej świadomy zabieg artystyczny4.

Również w przypadku mojego cyklu zmiana kolorów, wszelkie rozmycia i zaciemnienia są celowe, „uszkadzając” fotografie, które mają służyć jako niewielki wycinek – tworzę imitację obrazu widzialnego oczami po to, aby lepiej uzmysłowić ludziom, że obraz, jaki widzimy, nie jest jedynym. W ten sposób ludzie z wadą wzroku niezwiązani ze sztuką mogą nieświadomie zniekształcać postrzeganą rzeczywistość, co nadaje jej wymiar artystyczny. To właśnie chcę przedstawić za pomocą swoich prac.

Inny punkt widzenia, nie zawsze spowodowany tylko odmiennymi przeżyciami, tworzy bądź zmienia cały zamysł artystyczny, na co nierzadko nie mamy wpływu. Poszczególne kadry nie mają tylko naśladować rzeczywistość – wtedy takie fotografie byłby odpowiednie jedynie do zilustrowania książki o wadach wzroku polecanej okulistom. Moim zadaniem było jak najwierniejsze odzwierciedlenie wady i „wpasowanie jej” w fotografię artystyczną tak, by wada nadała nowe znaczenie całej kompozycji. Tylko w taki sposób może zmieniać się nasz punkt widzenia na percepcję. Mam nadzieję skłonić oglądających do refleksji nie tylko nad wadami wzroku, ale nad wszystkim, co posiadamy, a co możemy utracić przez własną nieostrożność czy zaniedbanie.

1 Komentarz ten jest fragmentem pracy licencjackiej powstałej pod kierunkiem dr Katarzyny Stanny na Wydziale Sztuki Mediów ASP w Warszawie, pt. „Tak to widzę”. Różnice w widzeniu i odbieranillustration-comment-captioniu rzeczywistości oraz sztuki, spowodowane wadą wzroku. Nadawanie tym samym nowego znaczenia i wymiaru obrazom. Chęć zwrócenia uwagi na problemy odmienności w interpretacji przestrzeni.

2 P. Markiewicz, P. Przybysz, Sztuka tworzenia, „Charaktery” 2007, nr 10.

3 optometriakarczewski.pl/zdrowie/ciekawostki (stan z dn. 22 marca 2015 r.).

4 P. Markiewicz, P. Przybysz, op. cit.

Autorka pracy: Weronika Majewska

Autorka pracy: Weronika Majewska

„Rozsądku, jakżeż mnie nudzi twoje ziewanie” – patrzę, widzę: linearnie, binarnie, konstruktywnie, dekonstruktywnie, hybrydowo, performatywnie. Do cholery, co to znaczy? Nic nie znaczy. Przecież jest tylko widno, kolorowo i z kominów dym nie leci.

Autorka pracy: Zuzanna Pałkowska

Autorka pracy: Zuzanna Pałkowska

Każde wydarzenie jest inne w oczach każdego ze świadków.

Każda fotografia, choć przedstawia to samo zdarzenie, jest innym, indywidualnym punktem widzenia. Warszawa, 11 listopada 2014 r.

Autorka pracy: Marta BystrońAutorka pracy: Marta Bystroń

Autorka prac: Marta Bystroń

Przedmioty wokół nas są zbudowane z tej samej materii co my. Przyglądając im się bliżej można zauważyć ich własny charakter, a nawet osobowość, którą warto sportretować.

Autor pracy: Stanisław Klucznik

Autor pracy: Stanisław Klucznik

Przez ciągły bieg w naszym życiu często zapominamy o najmniejszych szczegółach, które pozwalają nam się identyfikować, określić kim jesteśmy. Dlatego warto przystanąć na moment, przyjrzeć się samemu sobie z bliska i przypomnieć sobie, że każdy z nas jest niepowtarzalny i wyjątkowy.

Autorka pracy: Paulina Szczepanek

Autorka pracy: Paulina Szczepanek

Intensywny postęp badań i wynalazków optycznych w XIX wieku pozwolił na rozwinięcie możliwości górującego zmysłu wzroku. Człowiek spragniony wiedzy uciekał się do wynalazków, które pozwalały mu więcej odbierać, a w efekcie lepiej rozumieć świat niż do tej pory. Posiłkowanie się sprzętem optycznym w życiu codziennym stało się niepostrzeżenie tak oczywiste, jakby było całkowicie naturalne. Tę intrygującą dla mnie kwestię postanowiłam zwizualizować w pracy fotograficznej.

Autorka pracy: Magdalena Wieczorek

Autorka pracy: Magdalena Wieczorek

Bez komentarza.

Autorka pracy: Aleksandra Łukaszewicz

Autorka pracy: Aleksandra Łukaszewicz

Bez komentarza.